RKD STUDIES

fig. 7. Detail met gezichten van twee kinderen.
Het gezicht van het kind links bestaat grotendeels uit bruine en grijzige transparante onderschildering, waarop met loodwithoudende bleekroze en grijze verf wat lichte accenten zijn aangegeven. In het gezicht van het meisje is goed te zien dat de verf dikker wordt naar het licht toe: in de bruine schaduwen rond de ogen schemert de grondering door, de sterk verdreven verf van de wang is hier dun over uitgeborsteld, in het hoogste licht achter het oor is de verf dik en de toets nog herkenbaar.

Kunstkenners in het verleden vonden dit al opmerkelijk. Jan van Dyk schreef in 1767: ‘Dit stuk is geschildert door Van Tulden, maar is niet geheel opgeschildert, het geene niet alleen aan de voorste beelden, maar ook aan het verwulfzel van de poort klaar te zien is: Het geen de dood-verf aantoond.’¹ Latere auteurs wezen op de fletse kleuren en de grove uitvoering van het doek waarbij men er, in tegenstelling tot Jan van Dyk, niet altijd rekening mee hield dat het doek grotendeels als doodverf is gelaten.² Wanneer men zich hier wel van bewust was, werd op grond hiervan geconcludeerd dat het schilderij onvoltooid is, echter zonder hiervoor een verklaring te geven.³ Dat het doek is gesigneerd, biedt wat betreft de staat van voltooiing geen uitsluitsel. In de zeventiende eeuw luidde het plaatsen van de signatuur niet altijd het moment van voltooiing in.⁴ In de Oranjezaal werd één van de door Van Couwenbergh geschilderde herauten (cat. nr. 37a) reeds - mogelijk zelfs drie jaar - voorafgaand aan de daadwerkelijke voltooiing, van signatuur én datering voorzien.

Wie ervan uitgaat dat deze stoet vanwege zijn onuitgewerkte staat onvoltooid is, laat buiten beschouwing dat bij onvoltooide schilderijen in de regel duidelijk te zien is dat het schilderproces abrupt is afgebroken.⁵ Bij Van Thuldens stoet is dit echter beslist niet het geval. Hoewel in de gevangenenstoet de meeste passages schetsmatig zijn gelaten, zijn andere passages, als gezegd, wel degelijk opgewerkt met dekkende verf en details. Het blijkt nu dat de verdeling tussen de schetsmatige en meer uitgewerkte delen veel weg heeft van die in Van Thuldens andere doeken in de Oranjezaal. Hoewel deze stuk voor stuk tot een hoger niveau zijn opgewerkt, verschilt ook daar binnen één voorstelling de mate van uitwerking sterk; figuren (of delen daarvan) die veel aandacht behoeven zijn niet alleen het sterkst uitgelicht, maar ook steeds het meest dekkend en precies geschilderd (cat. nrs. 12 en 16). De hier besproken stoet is volgens hetzelfde principe opgebouwd, ook al is het doek in zijn geheel schetsmatiger gelaten.

Het gezicht van de slaande soldaat is ver uitgewerkt, terwijl de figuren daarachter bijna volledig uit de doodverf bestaan (fig. 2). Bij de vrouw zijn de buik en borsten dekkend geschilderd en daar is de verf ook glad verdreven, terwijl haar witte kleed alleen globaal is aangeduid. De tors van de gevangen man heeft ruw geschilderde donkere schaduwen, maar lichtere zones zijn genuanceerd gemodelleerd, ook al is de opmaakverf uiterst dun aangebracht (fig. 6). Blauwachtige halfschaduwen zijn verkregen door bleekroze verf over de bruine doodverf te verdrijven (fig. 3 en 6); de doorschemerende donkere onderlaag geeft de passage een koele toon. Om de transparantie van deze dunne, lichte verflaag te vergroten gebruikte Van Thulden voor de roze verf krijt als wit pigment in plaats van loodwit (fig. 3). Deze evenwichtige verdeling tussen schetsmatige en uitgewerkte passages lijkt uit te sluiten dat het schilderproces plotseling is afgebroken. Deze indruk wordt nog versterkt doordat de figuren voorzien zijn van allerlei accenten en details die Van Thulden, zo weten we uit andere werken, pas in de laatste fase van het schilderproces aanbracht (zie cat. nr. 16). De lichamen hebben rode, roze en blauwige accenten en felle hooglichten (fig. 5 en 6) en de contouren zijn met gevarieerde lijnen geaccentueerd (fig. 8). Als het doek al onvoltooid is, dan is het schilderproces niet abrupt afgebroken, maar heeft de meester als het ware geanticipeerd op het feit dat het half-voltooid zou blijven.

fig. 8. Detail met het gezicht van de vrouw.
De ellende van de vrouw komt tot uiting door de tranen, de roodomrande ogen en de bleke lippen. De contour links is vaag gehouden en versmelt bijna met de schaduw erachter.

Maar waarom is deze stoet dan zoveel minder uitgewerkt dan Van Thuldens andere grote doeken? Dit kan heel goed te maken hebben met de onduidelijkheden over de invulling van de poort. Het blijkt dat in 1648, toen Van Thulden dit werk schilderde, nog geen uitsluitsel bestond over de diepte van de poort, de invulling van het gewelfde plafond en de zwikken. Ook De Grebber en Soutman ontbrak het in hun stoeten uit 1648 aan deze informatie waardoor zij het gewelf en de achtergrond in eerste instantie openlieten (cat. nrs. 21 en 30). Pas in de loop van 1649 of 1650 werd duidelijk hoe poort en gewelf moesten worden geschilderd (cat. nrs. 14 en 24). De Haarlemse schilders De Grebber en Soutman vulden hun achtergronden en poorten naderhand nog in, maar Van Thulden uit Den Bosch liet dit achterwege. Voor de invulling van de zwikken blijkt tot aan het einde toe onduidelijkheid te hebben bestaan. In de meeste delen van de triomfstoet zijn deze zones dan ook opengelaten.

De summiere wijze waarop Van Thulden zijn figuurgroep heeft uitgewerkt, lijkt dus met de onduidelijkheden in 1648 te maken te hebben. De manier waarop deze figuren zijn geschilderd vertoont namelijk een opmerkelijke overeenkomst met Van Thuldens olieverfschetsen, en dan wel die groep schetsen die, gezien de uitgebreide opschriften die de inhoud van de voorstelling verduidelijken, bedoeld zijn om Van Thuldens opdrachtgevers een indruk te geven van het uiteindelijke schilderij.⁶ Dit type schetsen is, net als het doek in de Oranjezaal, snel en ruw uitgevoerd met bruine en grijzige transparante verf, terwijl de belangrijkste passages preciezer zijn geschilderd en voorzien zijn van allerlei kleuraccenten en contourlijnen(zie cat. nr. 22, fig. 10). Van Thulden lijkt in deze triomfstoet op eenzelfde snelle manier aan zijn opdrachtgevers van de Oranjezaal een indruk te hebben willen geven hoe zijn schilderij er in voltooide toestand uit zou komen te zien. In dat geval is het goed denkbaar dat hij het doek in dit onaffe stadium naar Den Haag heeft gestuurd met de bedoeling het daar te voltooien, wanneer alle benodigde informatie voor de achtergrond en de triomfpoort beschikbaar was. Van Thulden zal het doek dan voor verzending hebben gesigneerd om zijn auteurschap te benadrukken, net zoals hij zijn olieverfschetsen vaak van zijn signatuur voorzag.⁷ Het voltooien van grote schilderijen op locatie was destijds gebruikelijk, zeker bij Rubens en schilders in diens omgeving.⁸ In de Oranjezaal is ook deDe triomfvan Frederik Hendrikvan Jordaens ter plekke voltooid (cat. nr. 32), evenals de door Van Couwenbergh geschilderde langwerpige doeken met herauten (cat. nrs. 37a-d). Waarom Van Thulden zijn doek nooit heeft afgemaakt, blijft helaas een mysterie.